വാഷിംഗ്ടൺ: അമേരിക്കൻ ഭൂഖണ്ഡത്തിലെ ആദ്യകാല മനുഷ്യവാസ ചരിത്രത്തിലേക്ക് പുതിയ വെളിച്ചം വീശുന്ന നിർണായക പുരാവസ്തു കണ്ടെത്തലുമായി ഗവേഷകർ. യുഎസിലെ അലാസ്കയുടെ മധ്യഭാഗത്തുള്ള വിദൂര പ്രദേശത്ത് നടത്തിയ ഖനനത്തിൽ ഏകദേശം 13,800 വർഷം പഴക്കമുള്ള മനുഷ്യവാസ കേന്ദ്രത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളാണ് കണ്ടെത്തിയത്. ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ഈ പ്രദേശത്ത് മനുഷ്യർ താമസിക്കുകയും വേട്ടയാടുകയും ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യുകയും വിവിധ ഉപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നതിന്റെ തെളിവുകളാണ് ഗവേഷകർക്ക് ലഭിച്ചത്.
വടക്കേ അമേരിക്കയിലെ ആദ്യകാല മനുഷ്യവാസ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന ഈ കണ്ടെത്തൽ, ഏഷ്യയിൽനിന്ന് അമേരിക്കൻ ഭൂഖണ്ഡത്തിലേക്കുള്ള മനുഷ്യകുടിയേറ്റത്തിന്റെ ചരിത്രം മനസ്സിലാക്കുന്നതിലും നിർണായകമാണ്. പുരാതന മനുഷ്യരുടെ ജീവിതരീതി, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഭക്ഷണശീലങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ദീർഘദൂര യാത്രകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിലപ്പെട്ട വിവരങ്ങളാണ് ഇവിടെനിന്ന് ലഭിച്ചിരിക്കുന്നത്.
പ്രാദേശിക അതബാസ്കൻ ഭാഷയിൽ ‘അവർ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു’ എന്നർത്ഥം വരുന്ന ‘ഷാഗ് എക്സ്റ്റ്ഡാൽത്തി’ (Shag Ext’daal’thi’) എന്നാണ് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ഈ സ്ഥലത്തിന് പേരിട്ടിരിക്കുന്നത്. ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ഇവിടെ ജീവിച്ചിരുന്ന മനുഷ്യരുടെ സാന്നിധ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നതാണ് ഈ പേര്.
കൻസാസ് സർവകലാശാലയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പുരാവസ്തു ഗവേഷക കെല്ലി ഗ്രാഫിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഗവേഷണസംഘമാണ് ഈ കണ്ടെത്തലിന് പിന്നിൽ. സാധാരണയായി പുരാതന മനുഷ്യർ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ഏതാനും ശിലായുധങ്ങളോ അസ്ഥികളോ മാത്രമാണ് പല ഖനനങ്ങളിലും ലഭിക്കാറുള്ളത്. എന്നാൽ അലാസ്കയിലെ ഈ സ്ഥലത്ത് മനുഷ്യരുടെ ദൈനംദിന ജീവിതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി തെളിവുകൾ ഒരുമിച്ച് കണ്ടെത്താനായതാണ് ഗവേഷണത്തിന്റെ പ്രത്യേകത.
ഒരു സമ്പൂർണ അടിസ്ഥാന താമസകേന്ദ്രത്തിന്റെ സവിശേഷതകളാണ് ഇവിടെ കണ്ടെത്തിയതെന്ന് ഗവേഷകർ വിശദീകരിക്കുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് പുരാവസ്തുക്കൾ, വിവിധതരം ശിലായുധങ്ങൾ, അസ്ഥികൾകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച സൂചികൾ, അലങ്കാരവസ്തുക്കൾ, ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യാൻ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന അടുപ്പുകൾ എന്നിവ ഖനനത്തിൽ ലഭിച്ചു.
മനുഷ്യർ താമസിച്ചിരുന്ന കൂടാരത്തിന്റെയോ താൽക്കാലിക പാർപ്പിടത്തിന്റെയോ ഭാഗമായിരിക്കാമെന്ന് കരുതുന്ന ഘടനകളുടെ അടയാളങ്ങളും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. മണ്ണിൽ തൂണുകൾ സ്ഥാപിച്ചിരുന്നതിന്റെ സൂചനകൾ, ചെറിയ കുഴികൾ, പുരാതന അടുപ്പിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ എന്നിവയും ഗവേഷകർ തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
ഇവയെല്ലാം പരിഗണിക്കുമ്പോൾ, ഈ പ്രദേശം വേട്ടയ്ക്കിടെ താൽക്കാലികമായി വിശ്രമിക്കാൻ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന സ്ഥലം മാത്രമായിരുന്നില്ലെന്നും മനുഷ്യർ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തിയിരുന്ന പ്രധാന താമസകേന്ദ്രമായിരുന്നിരിക്കാമെന്നും ഗവേഷകർ വിലയിരുത്തുന്നു.
ഖനനത്തിനിടെ കണ്ടെത്തിയ വലിയ അടുപ്പിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളും ഗവേഷകരുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയിട്ടുണ്ട്. കരിഞ്ഞ മരക്കഷണങ്ങൾ, കൽക്കരി, മൃഗങ്ങളുടെ അസ്ഥികൾ എന്നിവ അടുപ്പിന് സമീപത്തുനിന്ന് ലഭിച്ചു. ഒരേസമയം നിരവധി ആളുകൾക്കുള്ള ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യാൻ ഈ സംവിധാനം ഉപയോഗിച്ചിരുന്നിരിക്കാമെന്നാണ് നിഗമനം.
അക്കാലത്തെ മനുഷ്യർ കൂട്ടമായി താമസിക്കുകയും ഭക്ഷണം പങ്കുവെക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നുവെന്ന സാധ്യതയിലേക്കാണ് ഈ കണ്ടെത്തൽ വിരൽചൂണ്ടുന്നത്. വേട്ടയാടി ലഭിച്ച മൃഗങ്ങളുടെ മാംസം പാകം ചെയ്യുന്നതിനും ഭക്ഷണം സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും ഇത്തരം അടുപ്പുകൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നിരിക്കാം.
മഞ്ഞുമൂടിയ അലാസ്കയിലെ കഠിനമായ കാലാവസ്ഥയെ അതിജീവിക്കാൻ തീയുടെ ഉപയോഗം മനുഷ്യർക്ക് അത്യന്താപേക്ഷിതമായിരുന്നു. ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യുന്നതിനൊപ്പം ശരീരത്തിന് ചൂട് ലഭിക്കുന്നതിനും വന്യമൃഗങ്ങളിൽനിന്ന് സംരക്ഷണം നേടുന്നതിനും തീ സഹായിച്ചിരിക്കാമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
ഈ പുരാവസ്തു കേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് കണ്ടെത്തിയ ശിലായുധങ്ങളാണ് ഗവേഷണത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആകർഷണം. പ്രത്യേകിച്ച് വജ്രത്തിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ളതും ഇരുവശവും മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയതുമായ കല്ലുപകരണങ്ങൾ ശ്രദ്ധേയമാണ്.
‘ഹാഫ്റ്റഡ് ബിഫേസ്’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ആയുധങ്ങൾ മരത്തിന്റെയോ അസ്ഥിയുടെയോ പിടികളിൽ ഘടിപ്പിച്ച് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നിരിക്കാം. വേട്ടയാടുന്നതിനും മൃഗങ്ങളുടെ തോൽ നീക്കം ചെയ്യുന്നതിനും മാംസം മുറിക്കുന്നതിനും ഇത്തരം ഉപകരണങ്ങൾ സഹായിച്ചിരിക്കാമെന്നാണ് വിലയിരുത്തൽ.
ഇവയുടെ നിർമ്മാണരീതിക്ക് വടക്കൻ സൈബീരിയയിലെ പുരാതന മനുഷ്യർ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ആയുധങ്ങളുമായി വലിയ സാമ്യമുണ്ട്. ഇത് അലാസ്കയിലെ ആദ്യകാല മനുഷ്യരും ഏഷ്യയിലെ പുരാതന ജനവിഭാഗങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സാംസ്കാരികമോ സാങ്കേതികമോ ആയ ബന്ധത്തിന്റെ സാധ്യത ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.
അവസാന ഹിമയുഗത്തിൽ ഏഷ്യയെയും വടക്കേ അമേരിക്കയെയും ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന ബെറിംജിയ എന്ന കരപ്രദേശത്തിലൂടെയാണ് മനുഷ്യർ അമേരിക്കൻ ഭൂഖണ്ഡത്തിലേക്ക് കുടിയേറിയതെന്ന ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലും ഈ കണ്ടെത്തൽ ഏറെ പ്രസക്തമാണ്.
എന്നാൽ ആയുധങ്ങളുടെ രൂപത്തിലുള്ള സാമ്യം മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഈ ജനവിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിൽ നേരിട്ടുള്ള ബന്ധമുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. കൂടുതൽ പുരാവസ്തു തെളിവുകളും താരതമ്യപഠനങ്ങളും ആവശ്യമാണ്.
ഖനനത്തിനിടെ ഒബ്സിഡിയൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന അഗ്നിപർവ്വതജന്യ ഗ്ലാസ് ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച ഉപകരണങ്ങളും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. വളരെ മൂർച്ചയുള്ള അരികുകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്നതിനാൽ പുരാതന മനുഷ്യർ ആയുധങ്ങളും മുറിക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങളും നിർമ്മിക്കാൻ ഒബ്സിഡിയൻ വ്യാപകമായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഈ സ്ഥലത്ത് കണ്ടെത്തിയ ഒബ്സിഡിയന്റെ ഉറവിടം നൂറുകണക്കിന് മൈലുകൾ അകലെയുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലായിരിക്കാമെന്നതാണ് ഗവേഷകരെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നത്.
13,800 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പുതന്നെ മനുഷ്യർ വലിയ ദൂരങ്ങൾ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നുവെന്നോ വിവിധ മനുഷ്യസംഘങ്ങൾ തമ്മിൽ വിഭവങ്ങൾ കൈമാറിയിരുന്നുവെന്നോ ഉള്ള സാധ്യതയാണ് ഇത് ഉയർത്തുന്നത്.
ഒബ്സിഡിയൻ പോലുള്ള പ്രത്യേക വസ്തുക്കളുടെ രാസഘടന പരിശോധിക്കുന്നതിലൂടെ അവയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ ഉറവിടം തിരിച്ചറിയാൻ ശാസ്ത്രജ്ഞർക്ക് സാധിക്കും. ഇതുവഴി പുരാതന മനുഷ്യരുടെ സഞ്ചാരപാതകളും വിഭവശേഖരണ രീതികളും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാനാകും.
ഈ പുരാവസ്തു കേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് കണ്ടെത്തിയ ചെന്നായയുടെ അസ്ഥികളും പ്രത്യേക ശാസ്ത്രീയ താൽപര്യം സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രത്യേകിച്ച് താടിയെല്ലിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ പരിശോധിച്ച ഗവേഷകർ, ഇവയ്ക്ക് ആദ്യകാല വളർത്തുനായ്ക്കളുമായോ സൈബീരിയൻ ചെന്നായ വംശങ്ങളുമായോ ബന്ധമുണ്ടാകാമെന്ന സാധ്യത മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നു.
മനുഷ്യരും നായ്ക്കളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എപ്പോൾ ആരംഭിച്ചുവെന്നത് പുരാവസ്തുശാസ്ത്രത്തിലും പരിണാമശാസ്ത്രത്തിലും ഇപ്പോഴും ഗവേഷണവിധേയമായ വിഷയമാണ്.
പുരാതന മനുഷ്യർ വേട്ടയാടുന്നതിനും സുരക്ഷയ്ക്കുമായി നായ്ക്കളുടെ പൂർവികരുമായി സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തിയിരുന്നിരിക്കാമെന്ന് ചില പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അലാസ്കയിൽ കണ്ടെത്തിയ അസ്ഥികൾ വളർത്തുനായ്ക്കളുടേതാണെന്ന് സ്ഥിരീകരിക്കാൻ കൂടുതൽ വിശദമായ പഠനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. അസ്ഥികളുടെ രൂപഘടന, കാലപ്പഴക്കം, സാധ്യമെങ്കിൽ പുരാതന ഡിഎൻഎ എന്നിവ പരിശോധിക്കുന്നത് ഈ ജീവികളുടെ വംശപരമ്പരയെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ നൽകും.
ഖനനത്തിൽ ലഭിച്ച എട്ട് അസ്ഥിസൂചികളുടെ ഭാഗങ്ങളും പുരാവസ്തു ഗവേഷണരംഗത്ത് വലിയ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. പടിഞ്ഞാറൻ അർദ്ധഗോളത്തിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ള ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ള തയ്യൽ സൂചികളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ഇവ ഉൾപ്പെട്ടേക്കാമെന്നാണ് ഗവേഷകരുടെ വിലയിരുത്തൽ.
ഇത്രയും പുരാതന കാലത്ത് മനുഷ്യർ അസ്ഥികൾ ഉപയോഗിച്ച് സൂക്ഷ്മമായ ഉപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നുവെന്നത് അവരുടെ സാങ്കേതിക വൈദഗ്ധ്യത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
അലാസ്കയിലെ അതിശൈത്യത്തെ അതിജീവിക്കാൻ മൃഗങ്ങളുടെ തോലുകളും രോമങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് ശരീരത്തിന് അനുയോജ്യമായ വസ്ത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കേണ്ടത് അത്യാവശ്യമായിരുന്നു. അസ്ഥിസൂചികൾ ഉപയോഗിച്ച് തോൽ തുന്നിച്ചേർത്ത് വസ്ത്രങ്ങൾ, പാദരക്ഷകൾ, മറ്റ് സംരക്ഷണവസ്തുക്കൾ എന്നിവ നിർമ്മിച്ചിരുന്നിരിക്കാമെന്നാണ് ഗവേഷകർ കരുതുന്നത്. ഇത് ആദ്യകാല മനുഷ്യർ പരിസ്ഥിതിയോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സാങ്കേതിക വിദ്യകളുടെ പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ഉപജീവനത്തിനും വേട്ടയാടലിനും ആവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങൾക്ക് പുറമെ അലങ്കാരവസ്തുക്കളും ഈ സ്ഥലത്ത് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. മാൻകൊമ്പിൽ നിർമ്മിച്ച ഒരു പെൻഡന്റാണ് അവയിൽ ശ്രദ്ധേയമായത്. ഇത്തരം വസ്തുക്കൾ പുരാതന മനുഷ്യർ ശരീരത്തിൽ ധരിച്ചിരുന്ന ആഭരണങ്ങളായോ വ്യക്തിപരമായ അടയാളങ്ങളായോ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നിരിക്കാം.
ഭക്ഷണവും സുരക്ഷയും ഉറപ്പാക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിയിരുന്നില്ല അവരുടെ ജീവിതമെന്നും അലങ്കാരത്തിനും സാമൂഹികമായ ആവിഷ്കാരങ്ങൾക്കും പ്രാധാന്യം നൽകിയിരുന്നിരിക്കാമെന്നും ഈ കണ്ടെത്തൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ, പെൻഡന്റിന്റെ കൃത്യമായ ഉപയോഗവും അതിന് ഏതെങ്കിലും ആചാരപരമോ പ്രതീകാത്മകമോ ആയ പ്രാധാന്യമുണ്ടായിരുന്നോ എന്നതും കൂടുതൽ ഗവേഷണങ്ങളിലൂടെ മാത്രമേ വ്യക്തമാകൂ.
അമേരിക്കൻ ഭൂഖണ്ഡത്തിൽ മനുഷ്യർ ആദ്യമായി എത്തിയത് എപ്പോഴാണെന്ന ചോദ്യം പതിറ്റാണ്ടുകളായി ശാസ്ത്രലോകത്ത് ചർച്ചാ വിഷയമാണ്. ഏഷ്യയിൽനിന്ന് ബെറിംജിയ വഴിയാണ് ആദ്യകാല മനുഷ്യർ വടക്കേ അമേരിക്കയിലെത്തിയതെന്നാണ് പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണങ്ങളിലൊന്ന്.
എന്നാൽ കുടിയേറ്റത്തിന്റെ കൃത്യമായ കാലഘട്ടം, സഞ്ചാരപാതകൾ, ആദ്യകാല ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വ്യാപനം എന്നിവ സംബന്ധിച്ച് നിരവധി ചോദ്യങ്ങൾ ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു. അലാസ്കയിൽ കണ്ടെത്തിയ 13,800 വർഷം പഴക്കമുള്ള താമസ കേന്ദ്രം ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം കണ്ടെത്താൻ സഹായിക്കുന്ന സുപ്രധാന തെളിവായി മാറിയേക്കാം.
അതേസമയം, ഈ സ്ഥലം പടിഞ്ഞാറൻ അർദ്ധഗോളത്തിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ള മനുഷ്യവാസ കേന്ദ്രമാണെന്ന അവകാശവാദം ജാഗ്രതയോടെ കാണേണ്ടതാണ്. വടക്കേ അമേരിക്കയിലും തെക്കേ അമേരിക്കയിലും ഇതിലും പഴക്കമുള്ള മനുഷ്യസാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്ന മറ്റ് പുരാവസ്തു കേന്ദ്രങ്ങളും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. അവയിൽ ചിലതിന്റെ കാലനിർണയവും വ്യാഖ്യാനവും സംബന്ധിച്ച് ശാസ്ത്രീയ ചർച്ചകൾ തുടരുകയാണ്.
അതിനാൽ അലാസ്കയിലെ ഈ കണ്ടെത്തലിന്റെ പ്രധാന്യം അതിന്റെ കാലപ്പഴക്കത്തിൽ മാത്രമല്ല, പുരാതന മനുഷ്യരുടെ താമസം, ഉപകരണനിർമ്മാണം, ഭക്ഷണരീതി, സഞ്ചാരം, സാമൂഹികജീവിതം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള നിരവധി തെളിവുകൾ ഒരേ സ്ഥലത്തുനിന്ന് ലഭിച്ചതിലുമാണ്.
ആധുനിക സാങ്കേതിക വിദ്യകളോ വികസിത ഗതാഗത സംവിധാനങ്ങളോ ഇല്ലാതിരുന്ന കാലത്തുതന്നെ മനുഷ്യർ കഠിനമായ പ്രകൃതിസാഹചര്യങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് ജീവിതം മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോയിരുന്നുവെന്നതിന്റെ ശക്തമായ സൂചനകളാണ് അലാസ്കയിലെ ഈ കണ്ടെത്തൽ നൽകുന്നത്.
കല്ലുകൾ ഉപയോഗിച്ച് ആയുധങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുകയും അസ്ഥികളിൽനിന്ന് സൂചികൾ രൂപപ്പെടുത്തുകയും മൃഗങ്ങളുടെ തോലുകൾ ഉപയോഗിച്ച് വസ്ത്രങ്ങൾ തുന്നുകയും ദൂര ദേശങ്ങളിൽനിന്ന് ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിരുന്ന മനുഷ്യരുടെ ജീവിതമാണ് പുരാവസ്തു തെളിവുകളിലൂടെ വെളിപ്പെടുന്നത്.
കൂടുതൽ ഖനനങ്ങളും ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനകളും പൂർത്തിയാകുന്നതോടെ അമേരിക്കയിലെ ആദ്യകാല മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെയും ഏഷ്യയുമായുള്ള അവരുടെ ബന്ധത്തെയും കുറിച്ച് പുതിയ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുമെന്നാണ് പ്രതീക്ഷ.
അലാസ്കയിലെ മണ്ണിനടിയിൽ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി മറഞ്ഞുകിടന്ന ഈ പുരാതന വാസസ്ഥലം, മനുഷ്യരാശിയുടെ കുടിയേറ്റത്തിന്റെയും അതിജീവനത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിലെ നിർണായക അധ്യായങ്ങളിലൊന്നിലേക്ക് വെളിച്ചം വീശുകയാണ്.
